Encycliek over het Heilig Hart bleek laatste grote tekst van paus Franciscus

Op de derde vrijdag na Pinksteren wordt het 'hoogfeest van het heilig Hart van Jezus' gevierd. Eind oktober publiceerde paus Franciscus een tekst daarover die zijn laatste encycliek bleek te zijn: Dilexit nos (Hij heeft ons liefgehad). 

De essentie van het document is de koppeling van de ‘oude’ devotie tot het Heilig Hart van Jezus met de opvattingen verwoord in Laudato Si’ en Fratelli Tutti. Hij verkent de traditie en relevantie van het denken over ‘de menselijke en goddelijke liefde van het hart van Jezus Christus’, en roept op tot een hernieuwing van authentieke devotie om de tederheid van het geloof, de vreugde van het dienen en de vurigheid van de missie op te wekken. De encycliek verschijnt bij de 350ste verjaardag van de eerste manifestatie van het Heilig Hart van Jezus aan de heilige Margaretha Maria Alacoque in 1673.

Controversieel

Hoewel de devotie voor het Heilig Hart misschien een vrij sentimenteel religieus gebeuren lijkt, was het in het begin best controversieel. De cultus legde immers heel andere accenten dan de rationele en sterk juridische ontwikkeling van het katholieke geloofsleven tussen 1500 en 1700. De vierde encycliek van paus Franciscus kreeg na de publicatie in oktober 2024 van theologen nauwelijks kritiek. De tekst werd wereldwijd omschreven als ‘een rijke meditatie’, boordevol verwijzingen naar de Schrift, de traditie en de heiligen. Tegelijk kreeg het document veel minder aandacht dan de twee grote documenten van het pontificaat, Laudato Si’ and Fratelli Tutti.  Voor sommigen, vooral in zuiderse landen, was Dilexit nos een welkome aanvulling door zijn nadruk op liefde en barmhartigheid, en voor zijn critici was het een welgekomen terugkeer naar een christocentrische focus na twee sociale encyclieken.

De encycliek over het Heilig Hart bleek achteraf het laatste grote document van het Argentijnse pontificaat te zijn. Is het een testament? Paus Franciscus vraagt dat de Kerk zich richt op haar principe van eenheid: de Geest van liefde die uitgaat van Christus, haar Verlosser, de Weg naar de Vader. Voor een paus die de controverse niet vreemd was, is het een bijna oncontroversieel document over de liefde tot God en de naaste. Daarmee lag, volgens sommige katholieke editorialisten, de weg open voor het pontificaat van Leo XIV, die duidelijk meer devotioneel en traditioneel is en toch hamert op vrede en gerechtigheid.

De encycliek omvat vijf hoofdstukken:

#1 Terug naar het hart

Het eerste hoofdstuk gaat over het belang van het hart en legt uit waarom het nodig is om ‘terug te keren naar het hart’ in een wereld waarin we louter consumenten en slaven van de markt dreigen te worden. De paus analyseert wat we bedoelen met het hart in de Bijbel. Hij wijst erop dat de huidige afschrijving van het hart zijn oorsprong vindt in het Helleense en prechristelijke rationalisme, in het postchristelijke idealisme en in het materialisme in zijn verschillende gedaanten waar het grote filosofische denken prioriteit gaf aan concepten als rede, wil of vrijheid.

#2 Het kruis: een woord van liefde

Het tweede hoofdstuk is gewijd aan de daden en woorden van liefde van Christus. Er wordt verteld over zijn ontmoetingen met de Samaritaanse vrouw, Nicodemus, de prostituee, de overspelige vrouw en de blinde. Het sterkste woord voor zijn liefde is evenwel het kruis.

#3 Geen ontlichaamde spiritualiteit

In het derde hoofdstuk vat de paus samen hoe de Kerk heeft gereflecteerd op het mysterie van het Heilig Hart van Jezus. Devotie tot het hart van Christus is essentieel voor ons christelijk leven. De paus roept vervolgens op tot hernieuwde devotie tot het Hart van Christus, vooral om ‘nieuwe manifestaties van een ontlichaamde spiritualiteit’ tegen te gaan die zich in de samenleving voordoen.

#4 De school van de heiligen

In het vierde hoofdstuk komt opnieuw de Schrift ter sprake, maar ook de vroege christenen en de heiligen en mystieke schrijvers die het onderwerp hebben verdiept. Onder invloed van deze spiritualiteit vertelde Margaretha Maria Alacoque over haar verschijningen van Jezus in Paray-le-Monial, tussen eind december 1673 en juni 1675. De kern van haar boodschap : 'Dit is het hart dat de mens zo liefhad dat het niets heeft gespaard, zelfs niet zichzelf leeg te maken en te verteren om hun zijn liefde te tonen.’ Ook Theresia van Lisieux en de Poolse zuster Faustina komen ter sprake.

#5 Universele broederschap

In het vijfde en laatste hoofdstuk van de encycliek ontwikkelt paus Franciscus de gemeenschappelijke, sociale en missionaire dimensie van elke authentieke toewijding aan het Hart van Christus. Hier komt Charles de Foucauld ter sprake en de ‘universele broederschap’.